Overzicht Parasjat Wajjikra (Wajjikra 1:1-5:26)

Het Orh Somayach

Haĝĝada Supplement

Het essentiële doel van de Pesach Seder is het verhaal van de Uittocht uit Egypte te vertellen. Hier volgen wat inzichten van de rabbijnen van Ohr Somayach.

Pesach

De Tora noemt  Pesach „Chag Hamatsot.” Maar wij noemen het „Pesach”. Waarom is dat? Rav Chaim Volozhiner legt dat als volgt uit:

Het woord Matsot en het woord Mitswot worden in het Hebreeuws precies hetzelfde geschreven. Dus „Chag HaMatsot” kan ook gelezen worden als „Chag HaMitswot”, hetgeen zou betekenen dat door uit Egypte te trekken en deTora in ontvangst te nemen, het Joodse volk nu de gelegenheid heeft om een grote beloning te krijgen door mitswot te doen.

Pesach echter betekent „passeren”: Hasjem „passeerde over” de huizen van de Bnei Jisraël. Door het Pesach te noemen leggen wij de nadruk op het goede dat Hasjem ons bewezen heeft.

Onze geleerden leren ons dat wij Hasjem niet moeten dienen met een oog gericht op de beloning; maar wij moeten Hem dienen uit een gevoel van liefde en dankbaarheid. Door het Pesach te noemen „ont-nadrukken” wij de beloning die iedere Mitswa meebrengt, en in plaats daarvan concentreren wij ons op het goede dat Hasjem voor ons gedaan heeft.

Rabbijn Reuven Lauffer

Pesach II

De Tora noemt dit feest Chag HaMatsot (het Feest van de Matses), terwijl wij het Pesach noemen. We noemen het Pesach omdat Hasjem onze huizen in Egypte oversloeg (pasach = overslaan in het Hebreeuws). Hasjem noemt het Chag HaMatsot wegens de “Mitswot” (in het Hebreeuws precies eender gespeld als Matsot) die we doen met de Matsot. De Ari z”l wijst erop dat het woord Pesach is samen gesteld uit de woorden Pé (mond) en Sach (spreekt), een aanduiding dat wij op deze avond spreken over de geschiedenis van de Uittocht.

Op het feest lezen we verschillende gedeelten van de Tanach (een afkorting voor Tora, Neviïem [Profeten] en Ketoeviem [Geschriften]). Daarin worden Pesach en zijn halachische details genoemd, zijn geschiedenis en de beschrijving van de viering op een bepaalde tijd. Er zijn drie uitzonderingen: de Haftarot op de laatste twee dagen van Jom Tov en Sjier HaSjiriem (Het Hooglied). De Haftara op de zevende dag is Davids lied van dank nadat hij gered was van Koning Sjaoel. Dit correspondeert met de Tora-afdeling voor die dag, het Lied van de Zee, dat de Israëlieten zongen nadat zij door de zee getrokken waren.

De Haftara voor de achtste dag geeft een beschrijving van de Messiaanse verlos­sing, waarvan de Geleerden zeggen dat die in Niesan begint, net zoals de verlos­sing uit Egypte in Niesan begon. Sjier HaSjiriem wordt op Sjabbat Chol HaMo’eed gelezen en is een zinspeling op onze bevrijding uit Egypte, en legt de nadruk op de sterke verbondenheid die op Sinai ontstaan was tussen Israël en Hasjem. Dit thema wordt tot uitdrukking gebracht door een metafoor van een schit­terende relatie tussen een man en een vrouw.

De Seder

De Seder bestaat uit 15 delen, die corresponderen met de vijftien treden die omhoog leiden naar de Tempel. Onze Geleerden zeggen dat onze tafel is als een altaar en dat dit speciaal geldt op de Seder-avond, wanneer onze familie-tafel een instrument is om nieuwe spirituele hoogten te bereiken. Net zoals de Tempel het Joodse Volk hielp de G-ddelijke Orde in de wereld te voelen, zo helpt ook de Seder, het Hebreeuwse woord voor ‘Orde’, ons eraan herinneren dat Hasjem de wereldgeschiedenis leidt.

Gebaseerd op de Maharal  

Karpas

De Talmoed legt uit dat door de Seder-maaltijd op een ongewone manier te beginnen, namelijk met groente in plaats van met brood, de kinderen nieuwsgierig worden en zullen vragen: „Waarom beginnen we de maaltijd met groente in plaats van met brood?” Wanneer hun nieuwsgierigheid eenmaal is opgewekt, zullen zij met meer aandacht naar het verhaal van de Exodus luisteren. Maar waarom juist groente? Zoals groente de eetlust opwekt, zo ook zijn de ongewone dingen die wij deze avond doen, bedoeld om de nieuwsgierigheid van de kinderen op te wekken.

Rabbi Yehuda Albin

De Vier bekers

De vier bekers corresponderen met de vier uitdrukkingen die de Tora gebruikt voor de beschrijving van onze vrijheid van Egypte. De eerste beker, die ook gebruikt wordt voor de kiddoesj, correspondeert met: „Ik zal jullie uitvoeren,” toen Hasjem ons hielp te erkennen dat wij Egyptische Joden waren en geen Joodse Egypte­naren. Dit is de essentie van de kiddoesj – heiliging – de realisatie dat het Joodse Volk een unieke rol speelt in deze wereld. De Haggada, het verhaal van onze fysieke exodus uit Egypte, wordt over de tweede beker uitgesproken, hetgeen onze fysieke redding symboliseert, hetgeen correspondeert met: „Ik zal jullie redden.” Iemand is een slaaf van zijn fysieke behoeften. Toen het volk in de woestijn door Hasjem gevoed werd, zoals vandaag nog op een minder wonder-baarlijke manier, werden zij bevrijd van de ketenen van de fysieke wereld, ten einde zich te con­cen­treren op meer verheven zaken. Birkat HaMazon, de zegenspreuk die ons eraan herinnert dat Hasjem ons in ons dagelijks onderhoud voorziet, wordt over de derde beker gezegd, corresponderend met: „Ik zal jullie verlossen” – het doel van de Exodus om een unieke relatie te vormen met Hasjem. Hallel wordt gereciteerd over de vierde beker. Hallel is een loflied voor Hasjem, waarin wij erkennen dat Hij gezegd heeft: „Ik zal jullie voor Mij als een volk nemen.”

Rabbi Milevsky

De vier Vragen

Volgens Abarbanel wijst de zoon op een tegenstrijdigheid: aan de ene kant leunen wij als vrije mensen en dopen ons voedsel in als aristocraten. Maar aan de andere kant eten we het „brood van de armoede” en bitterkruid. Vieren we nu vrijheid of geden­ken we de slavernij?

Het antwoord is beide!

„We waren slaven van Par’o in Egypte en Hasjem, onze G-d heeft ons daar uitge­leid mer ‘sterke hand’…” Vanavond ervaren we de overgang van slavernij naar de vrijheid.

Rabbi Dr. David Gottlieb

De vier Vragen II

Meer dan op ieder ander feest is de Seder-avond opgedragen aan de kinderen, omdat de Tora voorschrijft dat wij de geschiedenis van de Uittocht deze avond aan onze kinderen moeten vertellen. De Haggada dirigeert ons om vele ongewone handelingen te verrichten, om de nieuwsgierigheid van de kinderen op te wek­ken, zodat zij willen weten „waarom deze avond anders is dan andere avonden.” Onmiddellijk na de Kiddoesj begint de nieuwsgierigheid. We wassen handen, zoals iedere Sjabbat of feest, maar vanavond wassen we zonder beracha, omdat we eerst karpas (een soort groente) eten en geen brood. Net zoals karpas onze eetlust voor de matsa opwekt, zo wekken de ongewone handelingen van vanavond de nieuwsgierigheid op naar de geheimen van deze avond. De vier vragen die de interesse van de kinderen uitdrukken, zijn meer dan alleen maar een springplank voor onze discussie. Zij maken deel uit van het antwoord – het beste verhaal is dat wat je hoort! Dat is de reden waarom de Geleerden zeggen dat zelfs als je alleen bent, je in de materie geïnteresseerd moet zijn en jezelf vragen moet stellen. Men moet niet bang zijn om te vragen. Wie zich schaamt om wat te vragen, leert niets. De gewoonte om de kinderen snoep te geven, helpt hen niet alleen om wakker te blijven, maar dient ook als een stimulans voor hun vragen en als beloning voor hun deelname.

Rabbi Milevsky

„En als de Heilige…

gezegend is Hij, onze voorouders niet uit Egypte gevoerd had, dan zouden wij en onze kinderen en onze klein­kinderen nog steeds onder de overheersing van Par’o in Egypte zuchten. Daarom moeten wij Hasjem danken  [en] prijzen…

De Haggada vertelt ons dat Hasjem Zelf en niet enige andere kracht ons uit Egypte bevrijd heeft. Toen de oneindige G-dheid contact maakte met deze eindige wereld, moet er iets veranderd zijn. Daar Hasjem Zelf ons uit Egypte haalde, veranderde er iets in de Joodse ziel, zodat een eventuele toekomstige fysieke slavernij van toe­komstige generaties nooit meer zou kunnen leiden tot een slaven-mentaliteit. Onze aspiraties zullen altijd gericht zijn op verheven doeleinden, zelfs als onze dagelijkse activiteiten gevuld zijn van geestdodend werk. Ons uniek streven naar een beteke­nis­vol bestaan dat het Joodse volk naar de voorste gelederen van iedere belang­rijke gebeurtenis dreef in de wereldgeschiedenis, is het directe resultaat van het feit dat Hasjem Zelf ons uit Egypte gehaald heeft. Wanneer wij ons realiseren wat Hasjem voor ons deed, en niet alleen voor onze voorouders, zullen we instaat zijn om die Ene, Die wonderen voor onze voorouders en voor ons verricht heeft, „te danken [en] te prijzen…”

De Naam van de Hemel heiligen door zijn leven op te geven is geen mitswa welke iedere Jood kan doen En zo gebeurde het dat er in Auschwitz een discussie ontstond tussen de godsdienstige gevangen: Wat is de juiste vorm van de beracha voor deze mitswa? „Baroech Atta … Lekadeesj Sjemo barabbiem” (Geze­gend bent U… Die ons geboden heeft om Zijn Naam in het openbaar te heili­gen) of: „…Al Kiddoesj Sjemo barabbiem” (…Die ons geboden heeft ‘omtrent de heiliging’ van Zijn Naam in het openbaar).

Het werd de Rabbijn gevraagd en hij antwoordde: Voor een mitswa die een ander voor je kan doen, zegt met „Al.” Maar voor een mitswa die men alleen maar zelf kan doen, zoals het leggen van tefillien, zegt men „Le” – het is „Lehaniach tefillien.” Daar het opofferen van je leven niet door iemand anders voor je gedaan kan wor­den, is de juiste beracha „LeKadeesj Sjemo barabbiem.”

Wanneer iemand de dood in de ogen kijkt en hij is bezorgd dat hij de juiste beracha zal zeggen als hij deze wereld verlaat – dan is dat iemand die nooit geknecht kan worden. Nadat Hasjem ons uit Egypte verlost heeft, kunnen onze onderdrukkers onze lichamen overheersen, maar onze zielen kunnen nimmer meer in slavernij gebracht worden.

Rabbi Yaakov Asher Sinclair

De vier zonen

De auteur van de Haggada wijst met de volgorde van de vier zonen, op het gevaar van een gebrek aan opvoeding. Hij vreesde een degeneratie van mono­theïsme tot zelfverheerlijking (een vorm van afgoderij). Een wijs kind dat vragen stelt en daar­mee een basiskennis van het Jodendom toont, maar dat geen behoorlijk antwoord krijgt, kan daarover zo verbitterd raken, dat zelfs al houdt hij zichzelf aan de voor­schriften, zijn kind zich van Tora en mitswot zal afwenden. Deze eigenzinnige tweede generatie zal weigeren de derde de nodige kennis bij te brengen. Deze in Joods opzicht simpele derde generatie zal nooit begrijpen waarom zijn ouders het Jodendom van zich afgeworpen hebben. Hij zal niet over­matig geïnteres­seerd zijn in zijn erfenis. Hij zal een vierde generatie voortbrengen die het gevoel heeft dat Tora onmogelijk intellectueel kan bevredigen. Hij is daarom zover van Tora ver­wijderd dat hij geen interesse heeft om actief deel te nemen, noch zal hij weten hoe hij actief moet beginnen te onderzoeken. Wanneer hij de diepte van Tora niet naar boven haalt, zal de vijfde generatie zelfs niet bij de Seder aanwezig zijn.

Rabbi Milevsky

De slechte zoon

Wat zegt hij? Waarom doen jullie dit werk?

De vraag van de slechte zoon is een citaat uit de Tora: „Wanneer jullie kinderen tegen jullie zullen zeggen… wat betekent deze dienst voor jou!” De sleutel tot zijn slechtheid ligt in het woordje „zeggen”. Hij vraagt niet, hij zegt iets. Daarom…

Je moet zijn tanden afstompen en zeggen: „Het is hierom dat Hasjem dit voor mij deed toen ik uit Egypte trok. Voor mij en niet voor hem.”

Het woord „hem” is derde persoon. Daar de vraag van de slechte zoon een rheto­rische vraag is, krijgt hij geen direct antwoord. Tegen wie spreekt de vader dan? Tegen de zoon die „niet weet wat hij moet vragen.” Hij stelt net zo min vragen als de slechte zoon. Er bestaat dus het gevaar dat hij zich ontwikkelt tot een „slechte zoon.” De vader kijkt naar deze zoon en waarschuwt hem: „Voor mij en niet voor hem… laat zijn sarcastische grijns jou niet om de tuin leiden… Als hij in Egypte was geweest was hij geassimileerd in de Egyptische maatschappij en zou niet verlost zijn.”

Rabbijn Gavriël Rubin

Die niet weet te vragen

Sommigen verliezen zich graag tijdens de Seder in diepzinnige verklaringen en discussies. De Chida waarschuwt ons dat we niet moeten vergeten dat er ook jonge kinderen aan tafel zitten die nog geen vragen kunnen stellen en die al die wijsheid niet kunnen volgen. Wij moeten ook aandacht besteden aan het kind dat nog niet weet wat het moet vragen, opdat wij niet over de hoofden heen van de jongere kinderen praten.

                                                                         Rabbijn Ephraim Yawitz

In iedere generatie...

„…En dit stond voor onze voorouders en voor ons. Want in iedere generatie stonden zij tegen ons op om ons te vernietigen maar HaKadosj Baroech Hoe redde ons uit hun handen.” [Zie blz. 38 Haggada foutieve Ned. Vertaling.] Wat is dit?

Misschien heeft dit betrekking op het anti-semitisme. En misschien vermaant de Haggada ons ervoor, dat hoe wij ook proberen ons Jodendom te vergeten en de ge­woontes van de volken om ons heen aannemen, vroeger of later staan zij tegen ons op, ons herinnerend aan onze uniekheid en doen zij ons onze band met het Jodendom weer bewust maken.

                                                                            Rabbijn Shlomo Zweig